Xin chào tất cả các bạn, chào mừng bạn đến với bài viết tiếp theo của Thăng Long IT! Hôm nay là ngày 28 tháng 10 rồi, chỉ còn đúng vài ngày nữa thôi là chúng ta chính thức khép lại tháng 10 để bước sang những ngày cuối năm, tranh thủ lúc tối đi học về làm xong đống bài tập ôn thi thì mình lại mở máy tính lên gõ vài dòng tâm sự và phân tích thời tiết cùng anh em đây.
Lời mở đầu
Nhiều bạn trẻ hay thậm chí là cả mấy đứa bạn học cùng lớp với mình sáng nay đến trường cứ hớn hở khoe ảnh chụp đường phố mờ sương lên mạng xã hội, kèm theo mấy dòng trạng thái cực kỳ thơ mộng kiểu "Sương thu Hà Nội về rồi" hay "Đón gió mùa đông bắc đầu tiên trong làn sương sớm". Mình nhìn mà chỉ biết cười trừ thôi anh em ạ. Đúng là lúc mới ngủ dậy mở cửa sổ ra thấy trời mờ mờ ảo ảo, kèm theo chút gió se se mát lạnh lúc 6 giờ sáng thì ai cũng nghĩ đấy là sương mù tự nhiên của mùa thu đông. Nhưng nếu anh em cứ hồn nhiên tháo khẩu trang ra để "hít hà hương vị mùa thu" từ cái làn sương trắng đục đấy thì đúng là tự rước họa vào thân luôn, bởi vì thứ đang bủa vây thủ đô của chúng ta những ngày cuối năm này phần lớn lại là sương mù quang hóa – một kiểu ô nhiễm không khí cực kỳ độc hại chứ chẳng có chút lãng mạn nào đâu!
1. Sương mù quang hóa thực chất là gì mà nghe tên vừa sang vừa đáng sợ?
Trước khi đi sâu vào phân tích thì mình cũng xin rào trước một chút giống như mấy bài viết về mưa bão lần trước, mình hiện tại vẫn đang là học sinh cấp 3 chứ không phải chuyên gia làm việc trong Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia, nên mình sẽ giải thích mọi thứ dựa trên những tài liệu khoa học mà mình tự mày mò tìm hiểu cộng với trải nghiệm thực tế hàng ngày của một đứa sống ở Hà Nội cho anh em dễ hình dung nhất nhé. Nếu có chỗ nào giải thích hơi dân dã quá thì anh em cứ để lại bình luận phía dưới góp ý cho mình.
Bình thường khi nhắc tới hai chữ "sương mù", chắc chắn ai trong chúng ta cũng nghĩ ngay đến những hạt hơi nước li ti ngưng tụ lại trong không khí lạnh đúng không? Hồi đầu năm 2026 hay những năm trước nữa khi mình về quê ngoại hoặc quê nội vào dịp Tết tháng 1, tháng 2 giữa những đợt rét đậm rét hại, xung quanh nhà toàn là cánh đồng lúa mênh mông với ao hồ, sáng sớm bước ra sân là thấy sương mù dày đặc không nhìn rõ mặt người đứng cách vài mét. Cái sương mù ở quê đấy mới chuẩn là sương mù tự nhiên (hay bên khí tượng người ta gọi là sương mù bức xạ). Khi bạn đi xuyên qua đám sương ở quê, bạn sẽ thấy hơi lạnh phả vào mặt mát rượi, tóc tai hay áo khoác sẽ hơi ẩm ướt một xíu, hít vào thấy không khí trong lành mùi bùn đất ngai ngái, và chỉ cần đến tầm 8 - 9 giờ sáng khi mặt trời bắt đầu ló dạng chiếu nắng xuống là toàn bộ lớp sương đó bốc hơi tan biến sạch sẽ, trả lại bầu trời trong veo.
Còn cái thứ "sương mù" đang xuất hiện ở Hà Nội vào dịp 3 tháng cuối năm (tháng 10, tháng 11, tháng 12) này thì nó lại hoạt động theo một quy luật ngược đời hoàn toàn. Sáng sớm bạn ra đường thấy trời mù mịt đã đành, nhưng đến tận 10 giờ trưa, rồi 1 - 2 giờ chiều khi nắng hanh vàng rực chiếu chang chang xuống mặt đường, nhiệt độ ngoài trời lên tới 31 - 33 độ C mà nhìn ra phía xa các tòa nhà cao tầng vẫn cứ mờ đục trong một lớp màn xám trắng hoặc hơi ngả sang màu vàng nâu. Đấy chính là sương mù quang hóa đó các bạn!
Nói một cách dễ hiểu nhất thì sương mù quang hóa (tiếng Anh gọi là Photochemical smog) chẳng phải là hơi nước tinh khiết gì cả, mà nó là một "nồi lẩu hóa học" lơ lửng ngay trên đầu chúng ta. Hàng ngày ở một đô thị đông đúc như Hà Nội, hàng triệu chiếc xe máy, ô tô nhả khói ra đường, cộng thêm bụi từ các công trình xây dựng, khói đốt rác, đốt rơm rạ ở vùng ven đô và khí thải từ các nhà máy công nghiệp thải vào bầu khí quyển một lượng khổng lồ các chất khí độc hại, nhiều nhất là nhóm khí Nitơ oxit (NOx) và các hợp chất hữu cơ dễ bay hơi (VOCs). Khi những đám khí thải này gặp ánh nắng mặt trời gay gắt chứa nhiều tia cực tím (tia UV) của những ngày thu đông hanh hao, chúng không hề bay đi mà lại xảy ra phản ứng hóa học ngay trong không khí dưới tác động của ánh sáng (nên mới gọi là "quang hóa"). Kết quả của màn phản ứng đó là tạo ra khí Ozon ở tầng mặt đất (O3), các hợp chất Peroxyacetyl nitrat (PAN), Aldehyde kết hợp cùng bụi mịn PM2.5 và PM10 tạo thành một lớp mù khô khốc, đục ngầu bao phủ khắp phố phường.
2. Tại sao cứ vào 3 tháng cuối năm khi gió mùa đông bắc về thì Hà Nội lại bị "nhốt" trong sương mù quang hóa?
Chắc hẳn đọc đến đây sẽ có nhiều anh em thắc mắc: "Ủa thế xe cộ ở Hà Nội thì ngày nào trong năm chả chạy đầy đường, mùa hè nắng còn gắt hơn gấp mấy lần mùa thu đông, tại sao mùa hè bầu trời vẫn xanh ngắt mà cứ đến 3 tháng cuối năm khi bắt đầu có gió mùa đông bắc thì sương mù quang hóa lại đặc quánh lại như thế?". Câu hỏi này hồi trước mình cũng từng vắt óc suy nghĩ mãi luôn.
Thực ra nguyên nhân cốt lõi nằm ở chính sự dịch chuyển của các khối khí vào thời điểm giao mùa từ thu sang đông và suốt những tháng đầu đông. Anh em để ý mà xem, vào mùa hè ở miền Bắc tuy nắng gắt nhưng đối lưu không khí cực kỳ mạnh, gió Đông Nam từ biển thổi vào liên tục, cộng thêm những trận mưa rào hoặc mưa dông xối xả chiều tối như mình từng viết ở loạt bài hồi tháng 4, chính những cơn mưa to và gió mạnh đó đóng vai trò như một cái máy rửa khổng lồ cuốn phăng toàn bộ bụi bẩn và khí thải đi chỗ khác.
Nhưng bước sang giai đoạn tháng 10, tháng 11 và tháng 12 thì câu chuyện lại rẽ sang một hướng cực kỳ bất lợi, đặc biệt là trong năm 2026 này khi El Niño đang hoạt động mạnh làm suy yếu áp cao lạnh Siberia. Những đợt gió mùa đông bắc tràn xuống nước ta vào thời điểm này thường không đủ mạnh để gây mưa rào rửa trôi bụi, hoặc tệ hơn là rơi vào trạng thái "không khí lạnh lệch đông" hay thời tiết tĩnh gió (lặng gió) trước và sau mỗi đợt gió mùa.
Thủ phạm giấu mặt mang tên "Nghịch nhiệt bức xạ"
Đây mới là điểm mấu chốt kinh khủng nhất tạo nên thảm cảnh sương mù quang hóa ở Hà Nội này. Theo quy luật tự nhiên thông thường, không khí ở sát mặt đất được mặt trời làm nóng sẽ nhẹ hơn và bốc lên cao (giống hệt như hơi nước bốc lên từ nồi canh nóng của mẹ nấu vậy), khi nó bốc lên cao thì nó cũng mang theo luôn cả khói xe, bụi mịn phát tán lên tầng khí quyển bên trên.
Tuy nhiên vào những ngày thu đông cuối năm, ban đêm thường kéo dài hơn ban ngày và bầu trời lại rất ít mây. Về đêm và rạng sáng, mặt đất bị mất nhiệt cực nhanh do bức xạ nhiệt phát tán hết lên không trung, làm cho lớp không khí nằm sát mặt đất bị lạnh đi nhanh chóng (chẳng hạn giảm xuống còn khoảng 17 - 19 độ C). Trong khi đó, lớp không khí ở tầng cao hơn (cách mặt đất vài trăm mét) lại giữ nhiệt tốt hơn hoặc được khối không khí khô nóng ban ngày sưởi ấm nên có nhiệt độ cao hơn hẳn. Hiện tượng lớp khí lạnh nằm dưới, lớp khí nóng đè lên trên được gọi là hiện tượng nghịch nhiệt.
Anh em cứ tưởng tượng lớp không khí lạnh ở dưới đất vì nặng hơn nên nó nằm im bất động, còn lớp không khí ấm ở phía trên thì chẳng khác nào một chiếc "vung nồi bằng kính khổng lồ" úp chặt xuống toàn bộ thành phố Hà Nội. Đúng vào lúc cái "vung nồi" nghịch nhiệt đó đang đậy kín mít từ sáng sớm cho đến trưa, hàng triệu người dân bắt đầu nổ máy xe ra đường đi học, đi làm. Khói xe xả ra bao nhiêu bị nhốt lại bấy nhiêu ở ngay tầm mũi người hít thở, không tài nào bốc lên cao được mà cũng chẳng có gió mạnh để thổi ngang đi. Rồi đến tầm 9 - 10 giờ sáng, nắng hanh mùa thu đông bắt đầu chiếu xuyên qua lớp mù đó, kích hoạt phản ứng quang hóa biến đống khí thải bị nhốt trong "nồi" thành Ozon bề mặt và hạt bụi thứ cấp. Thế là cả thành phố cứ thế chìm trong màn sương đục ngầu từ sáng tới tối!
3. Trải nghiệm thực tế "hít sương" trên đường đi học và nỗi lo cho người thân trong gia đình
Mình không biết chỗ các bạn ở tỉnh thành khác thế nào, chứ ở ngay khu vực trung tâm Hà Nội chỗ mình sống thì cảm nhận rõ rệt từng ngày luôn. Trường mình học là THPT Việt Đức nằm cách nhà có đúng 1 cây số thôi, bình thường những ngày trời đẹp mình đi học hay đi bộ hoặc đạp xe thong thả ngắm phố phường thích lắm. Vậy mà mấy hôm nay bước chân ra khỏi nhà lúc hơn 6 rưỡi sáng, nhìn dọc theo con phố thấy một lớp mù xám đục giăng ngang tầm mắt, mùi không khí nó không thơm dịu mùi hoa sữa hay mát lành nữa mà cứ ngai ngái, khét khét kiểu mùi khói xe trộn lẫn với bụi đất khô. Đi có 1km đến trường mà lúc ngồi vào bàn học đã thấy sống mũi cay xè, cổ họng rát khô khốc, mấy đứa bạn ngồi cạnh mình trong lớp đứa nào có tiền sử viêm mũi dị ứng hay viêm xoang là cứ thế hắt hơi sụt sịt liên hồi cả 5 tiết học.
Hôm trước lúc tan học buổi chiều, thay vì về nhà ngay thì mình có lượn qua khu vực phố Quán Thánh rồi vòng ra bờ Hồ Tây định bụng ngắm hoàng hôn thu đông một xíu cho khuây khỏa đầu óc. Ấy thế mà ra đến nơi nhìn cảnh tượng Hồ Tây mình đứng hình luôn. Mọi khi trời trong thì đứng bên này hồ nhìn sang phía bên kia thấy rõ mồn một từng tòa nhà cao tầng, từng hàng cây, còn hôm đấy cả mặt hồ rộng lớn bị phủ một lớp sương mù quang hóa màu trắng đục pha chút vàng xỉn dưới ánh nắng chiều. Mặt trời lúc 4 rưỡi chiều nhìn cứ như một quả cầu màu đỏ cam mờ đục lơ lửng giữa đám bụi, nhìn bằng mắt thường thẳng vào mặt trời cũng chẳng thấy chói vì lớp khói bụi quang hóa nó cản sáng dày quá rồi. Nhìn trên ảnh chụp điện thoại thì có vẻ "nghệ" và buồn man mác đấy, nhưng đứng ở đấy hít thở tầm 15 phút không đeo khẩu trang là thấy ngực hơi tức tức, mắt mỏi nhừ và da mặt bám một lớp bụi mịn rít rít cực kỳ khó chịu.
Mình còn trẻ khỏe, ngày chỉ đi ngoài đường có một đoạn ngắn đến trường rồi ngồi trong lớp mà còn thấy mệt lả như vậy, nên mỗi lần thời tiết Hà Nội chuyển sang kiểu sương mù quang hóa kèm nghịch nhiệt cuối năm này là mình lại thương và lo cho bố mẹ với ông mình vô cùng.
Như mình từng tâm sự với anh em ở bài viết đầu tháng 10, bố mình làm đầu bếp ở khách sạn nên ngày nào cũng phải dậy từ lúc 3 giờ sáng để đi làm, mà cái khung giờ từ 3 giờ đến 6 giờ sáng lại chính là lúc hiện tượng nghịch nhiệt bức xạ đạt đỉnh điểm, toàn bộ khí độc và bụi mịn từ ngày hôm trước lắng đọng sát mặt đất đặc quánh lại. Đã thế đến 12 giờ trưa làm ở khách sạn xong, bố mình lại chẳng được nghỉ ngơi mà phải lấy xe chạy Grab ngoài đường giữa cái nắng hanh 32 - 33 độ C – đúng vào khung giờ phản ứng quang hóa diễn ra mạnh nhất tạo ra nhiều khí Ozon tầng mặt đất nhất! Ngày nào trước khi bố dắt xe đi làm mình cũng phải nhắc bố đeo khẩu trang dày vào, mang theo lọ nước muối nhỏ mắt, chứ cứ phơi mặt ngoài đường hít cái thứ sương độc hại này từ tờ mờ sáng đến trưa nắng thì sức nào mà chịu cho thấu.
Rồi còn cả ông nội mình ở nhà nữa. Hồi đầu năm nay sau biến cố bà mình mất, ông mình đã phải nhập viện cấp cứu mấy lần vì đột quỵ rồi nên sức khỏe yếu đi trông thấy. Mình đọc tài liệu y khoa thấy người ta cảnh báo rằng các hạt bụi siêu mịn PM2.5 nằm trong lớp sương mù quang hóa này có kích thước siêu nhỏ (nhỏ bằng khoảng 1/30 sợi tóc con người thôi), nên khẩu trang vải thông thường hay lông mũi của chúng ta hoàn toàn bất lực không cản lại được. Khi hít vào, chúng đi thẳng qua phế nang phổi rồi ngấm trực tiếp vào mạch máu, làm tăng nguy cơ viêm mạch máu, hình thành cục máu đông và gây nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ ở người cao tuổi. Cộng thêm cái kiểu thời tiết cuối năm nay chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lên tới hơn 10 độ C (đêm lạnh 18 độ, trưa vọt lên 30 - 32 độ), người già hay người có bệnh nền hô hấp, tim mạch mà ra ngoài tập thể dục buổi sáng sớm trong làn sương mù quang hóa này thì đúng là nguy hiểm tính mạng chứ chẳng đùa được đâu.
4. Cách mình phân biệt nhanh sương mù tự nhiên với sương mù quang hóa bằng mắt thường
Nhiều khi sáng dậy vội đi học đi làm, không phải ai cũng có thói quen mở điện thoại lên check chỉ số AQI trên mấy ứng dụng như IQAir (AirVisual), PamAir hay xem bản đồ gió trên Windy như mình. Vì vậy mình đã đúc kết ra vài điểm khác biệt rất dễ nhận biết giữa hai loại sương này từ chính trải nghiệm quan sát hàng ngày để anh em có thể tự phán đoán ngay khi vừa mở cửa nhà:
Sương mù hơi nước tự nhiên thường chỉ xuất hiện vào ban đêm và sáng sớm khi trời lạnh, độ ẩm cao (trên 85 - 90%), khi mặt trời lên cao tầm sau 8 - 9 giờ sáng là tan hết. Ngược lại, sương mù quang hóa xuất hiện từ sáng và càng về trưa chiều khi có nắng chiếu vào thì lại càng rõ, bầu trời cứ đục ngầu suốt cả ngày dù độ ẩm không khí rất thấp (nhiều hôm độ ẩm ban trưa ở Hà Nội tụt xuống dưới 50% khô nứt nẻ môi mà trời vẫn mù mịt).
Sương mù tự nhiên có màu trắng tinh, nhìn rất trong và dịu mắt. Còn sương mù quang hóa khi nhìn ra xa (nhất là nhìn về phía các tòa nhà cao tầng hoặc nhìn ngang mặt hồ) sẽ thấy màu trắng đục bẩn bẩn, xám xịt hoặc hơi ánh lên màu vàng nâu, cam đục khi có nắng chiếu xiên qua.
Đi trong sương mù tự nhiên bạn sẽ thấy mát lạnh, dễ thở, có những hạt nước siêu nhỏ đọng lại trên lông mi hoặc áo khoác. Còn đi vào vùng sương mù quang hóa sẽ thấy không khí khô rát, ngột ngạt, hít sâu vào thấy hơi khé cổ, cay mắt, đi một đoạn về lấy giấy ướt lau mặt là thấy một lớp bụi xám đen bám trên tờ giấy.
5. Vài mẹo nhỏ để sống sót qua "mùa đặc sản" khói bụi thu đông Hà Nội
Biết là sống ở thủ đô vào dịp 3 tháng cuối năm thì đành phải chấp nhận sống chung với lũ, chẳng thể nào cầm quạt芭蕉 (quạt Ba Tiêu) của Thiết Phiến Công Chúa ra quạt một phát cho bay hết cái lớp nghịch nhiệt đi được, chỉ có nước chờ những đợt gió mùa đông bắc thực sự mạnh tràn về kèm theo mưa hoặc gió thổi cấp 3, cấp 4 thì bầu trời mới được "reset" sạch sẽ trong vài ngày. Trong lúc chờ những đợt gió mùa mạnh thực sự đó, anh em nhớ lưu ý mấy kinh nghiệm xương máu này của mình nhé:
- Quên mấy chiếc khẩu trang y tế mỏng dính hay khẩu trang vải đi: Những ngày chỉ số AQI trên app báo màu đỏ (trên 150) hoặc màu tím (trên 200) do sương mù quang hóa, khẩu trang y tế thông thường bị hở hai bên má và không lọc nổi bụi siêu mịn PM2.5 đâu. Anh em chịu khó đầu tư mua khẩu trang chuẩn N95, KN95 hoặc KF94 ôm sát mặt để bảo vệ lá phổi của mình, nhất là những ai phải chạy xe ngoài đường nhiều như các bác tài xế công nghệ.
- Đóng kín cửa sổ vào sáng sớm và giờ cao điểm: Nhiều gia đình có thói quen sáng dậy mở toang hết cửa sổ cho "thoáng nhà", nhưng vào những ngày có sương mù quang hóa và nghịch nhiệt thì mở cửa lúc 6 - 9 giờ sáng chẳng khác nào rước toàn bộ bụi mịn và khí độc vào phòng ngủ. Nếu nhà có máy lọc không khí thì thời điểm 3 tháng cuối năm này chính là lúc cần bật nó chạy hết công suất đấy.
- Nhắc ông bà, bố mẹ hạn chế đi tập thể dục lúc tờ mờ sáng: Các cụ ở Hà Nội rất hay có thói quen 5 giờ sáng đã ra công viên hay bờ hồ đi bộ tập dưỡng sinh. Anh em nhớ giải thích cho ông bà hiểu là sương sáng sớm mùa này độc lắm, vừa lạnh dễ gây co mạch đột quỵ vừa hít phải nồng độ bụi mịn cao nhất trong ngày, tốt nhất là tập nhẹ nhàng trong nhà hoặc đợi chiều muộn khi lớp nghịch nhiệt giảm bớt.
- Vệ sinh mũi họng và mắt ngay khi về nhà: Mỗi lần đi học hay đi lượn phố về là mình luôn dùng nước muối sinh lý 0,9% để nhỏ mắt và súc họng, xịt rửa mũi ngay lập tức. Cách này tuy rẻ tiền và đơn giản nhưng lại cực kỳ hiệu quả để đẩy bớt đám bụi mịn và hóa chất bám ở niêm mạc hô hấp ra ngoài, giảm hẳn tình trạng viêm họng với sổ mũi.
Một chút thông tin bên lề cho anh em là theo như mình vừa kiểm tra trên mô hình dự báo của Windy tối nay, phải tầm đầu tháng 11 tới khi có một đợt không khí lạnh có cường độ khá hơn tràn xuống thì lớp mù quang hóa hiện tại ở miền Bắc mới tạm thời bị đẩy lùi. Tuy nhiên suốt 3 tháng cuối năm 2026 này, cứ mỗi khi gió mùa suy yếu và trời chuyển nắng hanh là hiện tượng này sẽ lại tái diễn theo chu kỳ, anh em tuyệt đối đừng chủ quan nhé!
Đừng quên nhấn vào chiếc chuông màu xanh dưới góc phải màn hình để nhận thông báo mới nhất từ Thăng Long IT nhé.
Lời kết
Cảm ơn bạn đã đến đây, cảm ơn bạn đã đọc bài viết này. Nhớ theo dõi và ủng hộ Thăng Long IT nhé. Chúc bạn và gia đình luôn giữ gìn sức khỏe thật tốt để vượt qua những ngày sương mù quang hóa đỏng đảnh này và tận hưởng trọn vẹn những đợt rét ngọt của mùa đông Hà Nội sắp tới! (update 11:45 AM - 28/10/2026)
Copyright © Thăng Long IT